17 May
Written by 

ግብር ስወራ

 

በዚህ ጽሑፍ ስለ ግብር ስወራ ምንነት፣ በተለያዩ የግብር ዓይነቶች ሥር የግብር ስወራ ስለሚያቋቋሙ ድርጊቶች፣ ለግብር ስወራ መነሻ ሊሆኑ ስለሚችሉ ምክንያቶች እንዲሁም የመከላከያ መንገዶቹ ለመዳሰስ እሞክራለሁ፡፡ ይህንን ጽሑፍ ለመጻፍ መነሻ የሆነኝ የፌደራል መጀመሪያ ደረጃ ፍርድ ቤት የጉምሩክና ታክስ ወንጀል ችሎት ዳኛ ሆኜ ስሠራ በነበርኩበት ጊዜ የኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን ለግብር ስወራ የወንጀል ክሶች ለማስረዳት ሲያቀርባቸው በነበሩ የታክስ ኦዲቶች ላይ የሚጠቀሱ ግኝቶች ናቸው፡፡ የተለያዩ የግብር ስወራ ወንጀሎች ፈጽመዋል በማለት ተከሰው በፍርድ ቤት ሲቀርቡ ለነበሩ ተከሳሾች ይቀርብ የነበረው ማስረጃ፣ በታክስ ኦዲተሮች የሚሠራ የታክስ ኦዲት ግኝቶች ዝርዝር የሚገልጽ የጽሑፍ ማስረጃ እንዲሁም ይህንኑ የታክስ ኦዲት የሠሩ ባለሙያዎች በሙያ ምስክርነት ቀርበው የሚሰጡት የምስክርነት ቃል በዋናነት የሚጠቀሱ ናቸው፡፡

በኢትዮጵያ ገቢዎችና ጉምሩክ ባለሥልጣን የሚሠሩ የታክስ ኦዲቶች አንዳንዶቹ በትክክል የግብር ስወራ ስለመፈጸሙ በአግባቡ የሚያስረዱ ሲሆን፣ አንዳንዶቹ ደግሞ በጣም የተጋነኑ፣ ሙያዊ ላልሆነ ግምት የተጋለጡ እንዲሁም ለወንጀል ክስ የማስረዳት ብቃታችው ምክንያታዊ የሆነ እርግጠኝነት የማይፈጥሩ ናቸው፡፡ ግብር ስወራ በአገር ኢኮኖሚ ላይ አሉታዊ ተፅዕኖ የሚፈጥር የዕድገት ፀር የሆነ ሕገወጥ ድርጊት በመሆኑ፣ መንግሥትም ሆነ ሁሉም ኅብረተሰብ ሊከላከለው የሚገባ ድርጊት ነው፡፡ ነገር ግን ግብር ያልከፈሉ ሁሉ ግብር ሰውረዋል ማለት አይደለም፡፡ ምክንያቱም ግብር ላለመከፈል መነሻው ግብር መሰወር ብቻ ላይሆን ይችላል፡፡

በሌላ በኩል ግብር ሳይከፈል የቀረው መክፈል የነበረበት ሰው ለመክፈል አቅም በማጣቱ ወይም መከፈል የሚገባው የግብር መጠን ሳይከፈል የቀረው ጥፋት በሌለበት ስህተት (Genuine error) ምክንያት ሊፈጠር ይችላል፡፡ ግብር ስወራ የሚመለከተው ደግሞ በስህተት ምክንያት ወይም አቅም በማጣት የታወቀ የግብር ግዴታ ሳይከፈል ለሚቀር ግብር ሳይሆን ሆነ ተብሎና እያወቁ የተለያዩ የማታለያ፣ የተንኮልና አሳሳች ነገሮች በመፈጸም ሊከፈል የሚገባ የግብር መጠን እንዲሰወር የሚያደርግ ሕገወጥ አካሄድን ነው፡፡

በአገራችን ግብር አለመክፈል የሚያስከትለው የወንጀልና የፍትሐ ብሔር ኃላፊነት በተመለከተ ያለው አሠራር ሲታይ ከሕጉ ጋር የተጣጣመ ነው ለማለት የሚያስቸግር ይመስለኛል፡፡ ምክንያቱም በመጀመሪያ ግብር አለመክፈል በወንጀልና በፍትሐ ብሔር እንዲሁም በፍትሐ ብሔር ብቻ የሚያስጠይቅባቸው ሁኔታዎች ለየብቻ ተለይቶ ሲሠራበት አይታይም፡፡ በዚህም ግብር የመሰወር ድርጊት የፈጸመ ግብር ከፋይ በወንጀልና በፍትሐ ብሔር ሊጠየቅ ሲገባው የፍትሐ ብሔራዊ ኃላፊነቱ ከተወጣ ጤነኛ ባልሆኑ አካሄዶች እንዲሁም በግብር ሰብሳቢው መሥሪያ ቤት ፈጻሚዎች የግንዛቤ እጥረት ምክንያት የወንጀል ክስ የማይቀርብባቸው ትክክለኛ ያልሆኑ አሠራሮች አሉ፡፡

በሌላ በኩል በፍትሐ ብሔር ብቻ ሊያስጠይቅ በሚገባ ጉዳይ ደግሞ ግብር ከፋዮች ላላስፈላጊ እንግልት የሚዳርግ የወንጀል ክስ ሲቀርብባቸው ይታያል፡፡ ያለአግባብ የወንጀል ክስ የቀረበባቸው ተከሳሾች በፍርድ ቤት በነፃ የሚለቀቁበት ሁኔታ ቢኖርም፣ በፍርድ ቤቶችም ቢሆን ሕጉን በአግባቡ ባለመተርጐም በፍትሐ ብሔር ብቻ በሚያስጠይቅ የግብር አለመክፈል ድርጊት ያለአላግባብ በወንጀል ጥፋተኛ ተብለው ለእስር የሚዳረጉ ብዙ ግብር ከፋዮች እንዳሉም በተለያዩ ጊዜያት በፍርድ ቤቶች ከተሰጡ ፍርዶች መረዳት ይቻላል፡፡ አንዳንዴም የሕግ መሠረት የሌላቸው የግብር ውሳኔዎችን በመወሰን ግብር ከፋዮች ለተለያዩ እንግልቶች የሚዳረጉበት ሁኔታ እንዳለም ይሰማል፡፡ በግብር ከፋዮች በኩል ደግሞ የግብር ሕጐቹን በአግባቡ ካለመረዳትና አንዳንዶቹ ደግሞ ካላቸው በሕገወጥ መንገድ የመበልፀግ ፍላጐት የሚነሳ የግብር መሰወር ድርጊት እየፈጸሙ በአገር ኢኮኖሚ ላይ ጉዳት ሲያደርሱ ይታያሉ፡፡ በአጠቃላይ የግብር ሕጎቹን በሚያስፈጽሙ የተለያዩ የመንግሥት አካላት እንዲሁም በግብር ከፋዮች ዘንድ ግብር አለመክፈል በወንጀልና በፍትሐ ብሔር  እንዲሁም በፍትሐ ብሔር ብቻ ስለሚያስጠይቅበት ሁኔታ ላይ ጥሩ ግንዛቤ የተፈጠረበትና ሁለቱንም ኃላፊነታቸውና ግዴታዎቻቸው በአግባቡ የለዩበት ደረጃ ላይ አልደረስንም፡፡

ስለዚህ ግብር አለመክፈል በወንጀልና በፍትሐ ብሔር እንዲሁም በፍትሐ ብሔር ብቻ የሚያስጠይቅባቸው ሁኔታዎች ከግብር ሕጐቹ አንፃር በመተንተን ማቅረቡ መብትና ግዴታውን የሚያውቅ ግብር ከፋይ ማኅበረሰብ ለመፍጠር ከማገዙም በላይ፣ ግብር ከፋዩ ማኅበረሰብ ላይ የሕግና የማስረጃ መሠረት የሌለው የታክስ ኦዲት እየሠሩ ለሕገወጥ ጥቅም መደራደርያ በማዋል ሕዝብና መንግሥት እያለያዩ ያሉ ለህሊናቸው ሳይሆን ለሆዳቸው የሚገዙ አንዳንድ የታክስ ኦዲተሮችና ሌሎች የግብር ሰብሳቢ መሥሪያ ቤት ሠራተኞች ከዚህ ሕገወጥ ድርጊት እንዲታቀቡና ሥርዓት ይዘው ኃላፊነታቸውን በአግባቡ እንዲወጡ ለማድረግ የላቀ አስተዋጽኦ ይኖረዋል፡፡ የግብር ስወራ ምንነት እንዲሁም የግብር ስወራን የሚያቋቁሙ ድርጊቶችን ለይቶ ለማስቀመጥ የግብሩን ዓይነት ታሳቢ ስለሚያደርግ በእነዚህ ጽንሰ ሐሳቦች ላይ የተሻለ ግንዛቤ ለመፍጠር በየግብር ዓይነቶቹን ለያይቶ ማየቱ አስፈላጊ ይሆናል፡፡ በዚሁ መሠረት በመጀመሪያው ክፍል እነዚህን ጽንሰ ሐሳቦች ከተጨማሪ እሴት ታክስ ሕግ አንፃር የመተንተን (የማብራራት) ሥራ አቀርባለሁ፡፡

የተጨማሪ እሴት ታክስ ሕግና ግብር ስወራ

የተጨማሪ እሴት ታክስ በፍጆታ ላይ የሚጣልና አንድ ለተጨማሪ እሴት ታክስ ሰብሳቢነት የተመዘገበ ሰው የተጨማሪ እሴት ታክስ የሚከፈልባቸው ዕቃዎች ወይም አገልግሎቶች የማቅረብ ሥራ ሲሠራ የዕቃዎቹን ወይም የአገልግሎቶቹን መሸጫ ዋጋ መነሻ በማድረግ ከተጠቃሚዎች የሚሰበሰበው ቀጥተኛ ካልሆኑ የታክስ ዓይነቶች ውስጥ የሚመደብ መሠረተ ሰፊ ታክስ  ነው፡፡ የተጨማሪ እሴት ታክስ (VAT) በአሁኑ ወቅት 150 በላይ የዓለም አገሮች የሚጠቀሙበት የታክስ ዓይነት ሲሆን፣ አገራችንም ሕጉን በአዋጅ ቁጥር 285/94 በማፅደቅ ከታህሳስ 23 ቀን 1995  . ጀምሮ ሥራ ላይ በማዋል በአሁኑ ወቅት አገሪቱ ከምትሰበስበው ታክስ ወደ ግማሹ የሚቃረብ ድርሻ ይዞ ይገኛል፡፡ የተጨማሪ እሴት ታክስ  በፈረንሣይ አገር ከተጀመረበት .. 1954 ጀምሮ እስካሁን ያለው ጊዜ ሲታይ ከሌሎች የግብር ዓይነቶች አንፃር አጭር ዕድሜ ያለው ቢሆንም፣ በሚያስደንቅ ሁኔታ በዓለም ላይ በስፋት ጥቅም ላይ የዋለ የታክስ ዓይነት ነው ብሎ ማስቀመጥ ይቻላል፡፡ ከሌሎች የግብር ሕጐች በተለየ ሁኔታና በአጭር ጊዜ ውስጥ ብዙ አገሮች ጥቅም ላይ ያዋሉበት ምክንያት ሲፈተሽ ደግሞ በዋናነት የሚከተሉት ምክንያቶች ይጠቀሳሉ፡፡

በመጀመሪያ የተጨማሪ እሴት ታክስ በአብዛኞቹ የዕቃና የአገልግሎት አቅርቦት ላይ የሚጣል መሠረተ ሰፊ ታክስ በመሆኑ ነው፡፡ በሁለተኛነት በፍጆታ ላይ እንጂ በቁጠባና በኢንቨስትመንት ወይም በንግድ ሥራ ግብዓቶች ላይ የማይጣል ቁጠባን የሚያበረታታ በመሆኑና በሦስተኛነት ተጨማሪ እሴት ታክስ አምራች፣ ጅምላ ሻጭና የችርቻሮ ሻጭ ዕቃ ሲገዙ የገዙት ዕቃ ዋጋን ጨምሮ ለሻጩ ተጨማሪ እሴት ታክስ (VAT) የሚከፍሉ ሲሆን እነሱ ደግሞ የገዙትን ዕቃ ሲሸጡ ከገዥው ቫት ይሰበስባሉ፤ በመጨረሻም ዕቃውን ሲገዙ የከፈሉትን ቫት በግብዓት ታክስ (Input tax) የሚያዝላቸው ሆኖ ከሰበሰቡት የውጤት ታክስ (Output tax) በማቀናነስ ልዩነቱን ለመንግሥት ይከፍላሉ፡፡ ይህንኑ ለማድረግ ግን ዕቃውን ሲሸጡና ሲገዙ ግብይቱ በደረሰኝ አማካይነት የማከናወንና በታክስ ተመላሽ ሥርዓት (Tax credit system) ተጠቃሚ ለመሆን አስፈላጊ ሰነድ የማቅረብ ግዴታ በሕግ የተጣለ ነው፡፡ በዚህም በነጋዴው ማኅበረሰብ መሀል የሚደረግ ግብይት አንድ ሽያጭ ለአንዱ የውጤት ታክስ የሚያወራርድበት ለሌላው ደግሞ እንደ ግብዓት ታክስ የሚያስይዝበት ሥርዓት በመፍጠር በመካከላቸው የቁጥጥር ሥርዓት እንዲኖር በማድረግ